Istorijat

Po rečima dr Gavrila Kovijanića (arhivska građa o Narodnoj biblioteci u Beogradu 1821 – 1944), „sama sintagma Narodna biblioteka kazuje da je ova ustanova narodna i da pripada narodu…“. Obe ove sintagme su istim ciljem usmerene prema trećoj – prema kulturi. Sve tri su povezane i isprepletane čvrstim nitima i nemoguće ih je jednu od druge odvojiti. Preko kulture istorija saopštava svoje poruke pokoljenjima. Tako gradi trajnost, ostvaruje kontinuitet, doprinosi da Narodna biblioteka, kao deo opšte kulture, pokazuje ljudima proces duhovnog i materijalnog razvoja, usavršava i obogaćuje ljudski život, a dostignuća na tom putu predstavljaju trajnu riznicu kulturnih vrednosti u kojoj je ugrađena prošlost. Etičke i etničke vrline i vrednosti našeg naroda složene su u tu riznicu, kao garant narodnog integriteta i identita. Kako narod, tako i pojedinac svoje životne sokove crpi iz korena i izvora iz kojih su ponikli, iz vrela vekovnog iskustva svojih predaka. Glasovi predaka i prošlosti bila su nadahnuća svim genijima sveta, da stvore  dela neprolazne vrednosti – knjigu.U knjizi „Srbi u srednjem veku“ Sima Ćirković kaže: „Po veoma staroj tradiciji koju je u H veku zabeležio Črnorizac Hrabar, Sloveni kao pagani nisu imali knjiga, već su „črtama“ i „rezama“, „čteli“ i „gatali“. Nije sasvim jasno da li se glagol „čteti“ odnosi na brojanje ili na čitanje u smislu koja je ta reč dobila u kasnije vreme. U svakom slučaju, smisao celine te tradicije govori izričito o tome da su sloveni pismenost stekli tek hristijanizacijom, prihvativši veru koja se na te knjige oslanjala. Do vremena ulaska Srba u hrišćanstvo nastalo je veoma mnogo hrišćanskih knjiga i spisa, među kojima nisu bile sve bile jako potrebne za svakodnevni život velikog broja hrišćanina. U krugu knjiga potrebnih za hrišćansku zajednicu bile su one sa bogoslužbenim radnjama, molitvama i obredima koji uokviruju život pojedinca od krštenja do opela, zatim one sa himnama i službama vezanim za dane hrišćanskog kalendara, kao i one sa uspomenama na velike događaje crkvene istorije i na ličnosti svetaca i mučenika.“ 

Knjige kao što su Apostol, Evanđelje, Liturgija i dr. morao je da ima svaki sveštenik. U malobrojnim opisima osnivanja crkava i manastira knjige se redovno navode kao darovi „ktitora“. Deo neophodnih knjiga obezbeđivao je osnivač, dok je jedan deo morao obezbediti i sam sveštenik.

Umnožavanje knjige prepisivanjem izgledalo je jednostavno, ali, u vreme o kome govorimo bili su veoma retki ljudi sposobni da taj posao obave. Oni koji su to umeli, ovaj posao su s ponosom izvršavali kao tešku, ali i svetu dužnost.

 

 

Knjiga je u to vreme bila retka i veoma skupocena, ali i funkcionalana. Srednjovekovni rukopisi se nisu čuvali ravnomerno, već samo na određenim privilegovanim mestima (manastiri, crkve i sl.).

Prve biblioteke pominju se pri episkopskim dvorovima, crkvama i manastirima i služile su isključivo vladajućoj klasi. Sačuvani monaški zapisi svedoče da su naše stare knjige, rukopisne (kasnije i štampane), uništene od strane neprijatelja. Međutim, kult knjige i narodnu svest niko nije mogao uništiti ni oteti.

Krajem HIV, tokom   XV  i  XVI veka, najezdom Turaka, ponovo se kida mreža biblioteka kojom je bila pokrivena cela Srbija. Godine 1830. sticanjem autonomije, stvaranjem novih klasnih i društvenih odnosa, brže se u pozitivnom smislu menjaju uslovi za razvoj prosvete i kulture.Otvaraju se škole, nabavljaju  knjige, kupuju štamparije, osnivaju biblioteke. Broj pismenih se povećava, a i knjige i novine nisu više retke i nepristupačne kao ranije, jer se štampaju u zemlji. Međutim građanska klasa imala je potrebu da uspostavi određene komunikacije sa svetom, da bi koristila iskustva razvijenih zemalja za razvoj sopstvene. Sledeći delo Dositeja Obradovića i Vuka Karadžića, u želji da za kulturnim preporodom Srbije, krajem četrdesetih godina XIX veka, širom zemlje otvaraju se narodna čitališta – nov oblik javne društvene institucije, koja u istoriji knjige i biblioteke imaju veliki značaj.

Prvo javno narodno čitalište, kod nas je osnovano 24.februara 1846. godine u Beogradu. Pored čitaonice imalo je i svoju knjižnicu. Iste godine osnovana su čitalilišta u Smederevu, Negotinu, Kragujevcu i Požarevcu, a kasnije i po celoj Srbiji. Po okruzima, bilo ih je tada dvadeset, otvoreno je ukupno 70 čitališta.

Načelnik okruga požarevačkog, 9.februara 1881. godine, podneo je izveštaj ministru prosvete o otvaranju čitališta u ovom okrugu. U izveštaju je konstatovano da do navedenog dana, čitališta ne postoje u srezu moravskom  i zviždskom, ali zato postoje čitaonice u drugim srezovima ovog okruga i to:

1. Veliko-Gradiška, u Velikom Gradištu, sreza ramskog,

2.Golubačka, u selu Golupcu, sreza golubačkog

3.Petrovačka u varoši Petrovcu, sreza mlavskog,

4.Požarevačka u varoši Požarevcu,

5.Žagubička u varoši Žagubica, srza omoljskog,

6.Malo-Crnićka u Malom Crniću, sreza     požarevačkog.“                                                    (iz knjige „Tragom čitališta u Srbiji“, Gavrila Kovijanića, str. 194).

Čitalište u Malom Crniću, poznatije kao „Družbena čitaonica“ osnovana je 14,januara 1879. godine. Prema podacima iz 1880. godine, u prvom polugodištu imala je 13 članova, a do kraja godine 18. Godišnja članarina bila je 12 dinara. Prihod od naplaćene članarine i održane besede 2. januara iste godine, iznosio je 402,6 dinara. Za 170,7 dinara kupljene su novine, a za 23,5 dinara knjige. Iznos od  178,6 dinara predat je Radovanu Nestoroviću, glavnom kmetu, za građenje škole u Malom Crniću. Srpsko-crnogorskoj čitaonici u Americi, poklonjeno je 12,2 dinara, tako da je u kasi za 1881. godinu ostalo samo 17,6 dinara. Čitaonicu nije pomagala tadašnja opština, ali je veliku pomoć primala od vlasnika malocrnićkog mlina Ignjata Bajlonija i njegovih sinova, koji su osim pretplate za novine: „Srpske novine“, „Istok“, „Težak“ i „Politiku“, obezbeđivali prostorije, potreban inventar, pa se pretpostavlja da je bila veoma dobro opremljena.

Pismeni meštani Malog Crnića su pored navedenih novina mogli da pročitaju i listove kao što su:

–„Srpska zora“,

–„Javor“,

–„Hrvatski vjesnik“,

–„Zastava“,

–„Srpski list“,

–„Videlo“

–„Neven“,

–„Gospodarski list“,

–„Narodni list“,

– „Iver“,

–„Land und Meer“,

–„Kikiriki“.

Bilo je ukupno 15 periodičnih publikacija, od toga 5 na stranim jezicima i to dve na češkom i tri na nemačkom jeziku. Osim pomenute periodike, ova čitaonica je imala i 46 knjiga.

Ne zna se tačno koliko je dugo čitaonica u Malom Crniću radila, ali ono što je urađeno za vreme njenog postojanja, vredno je pažnje. Popularne su bile „čitaoničke besede“, organizovane kao vrsta zabave za meštane. Prilagođavane su ukusu slušalaca, tako da je pored zanimljivih beseda zastupljena kako narodna, tako i umetnička muzika, što proizilazi iz činjenice da je među mlinskim radnicima , koji su bili članovi čitaonice, bilo dosta Čeha, Slovaka i drugih, a poznato je da su tada Česi bili najmuzikalnija nacija u Evropi.

Poznato je da je u srezu mlavskom, u Crljencu – selu koje danas pripada opštini Malo Crniće, prva čitaonica sa manjom bibliotekom osnovana 01.01.1907. godine, zaslugom učitelja Mihaila – Miše Ognjanovića. Učitelj Miša je okupio oko sebe mlade i inteligentne ljude i pronašao način da ih veže za sebe. Nabavljao im je knjige i listove, koji su ih najviše interesovali. U početku on im je sam lično čitao i sve tumačio, dok im nije „omilio“ knjigu, pa su sami počeli da čitaju i da se takmiče ko će više pročitati i zapamtiti. Oni što su bili nepismeni, naučili su da čitaju i pišu, kako ne bi bili manje cenjeni od svojih drugova, ali i zbog toga što im je to koristilo u formiranju sopstvene ličnosti.

Pored ove biblioteke, postojala je i biblioteka u Velikom Selu koja je bilo veoma dobro opremljena. Knjižni fond je bio raznovrstan i uglavnom je zadovoljavao potrebe građana. Velikoseoska  biblioteka se ubraja u najstarije biblioteke na ovom području.

Godine 1937, u Boževcu je od strane grupe građana, predvođene velikim entuzijastom, poznatim trgovcem i poštovaocem književne kulture, Svetozarom Tomićem, osnovana biblioteka, koja je takođe imala veoma solidan knjižni fond i beležila dobre rezultate u svom radu.

Ratne godine i tadašnje opšte političke i ekonomske prilike, nisu mimoišla ni čitališta ni biblioteke, kako u celoj Srbiji, tako i u našem kraju. Neka su uništena u ratnom vihoru, druga rasformirana, dok su pojedina pokušavala ponovo sa radom. Selo Crljenac 1922. godine obnavlja  rad svoje čiaonice i uspešno radi sve do početka Drugog svetskog rata, kada i druge obnovljene čitaonice i biblioteke prestaju sa radom. Knjige su razvučene po kućama, ali su one „naročito zabranjene“ i dalje išle iz ruke u ruku. Zasluge za to pripadale su uglavnom prosvetnim radnicima i pripadnicima pokreta koji su se borili pored okupatora.

U veoma bogatoj kulturnoj baštini Malog Crnića, značajno mesto zauzima pojava i izlaženje prvih novina u ovom mestu 1934. godine. Desetak godina kasnije  izlazio je ilegalni list „Naša reč“, koji je predstavljao produžetak lista „Istina“. Stariji stanovnici Malog Crnića: Milorad Stojaković, Ugrin i Uroš Obradović, Aleksandar Ivić, Katarina Ivanović i Bogosav Perić, ponosno su govorili o novinama vezanim za selo „Seljak“. Novine su lepo primljene od strane čitaoca, ali njegovo izlaženje bilo kratkog veka. U knjizi „Pet vekova pisane reči“, Mladen Vladimirovič za list „Seljak“ kaže da je to list za preporod sela. List je izlazio svakog prvog i petnaestog u mesecu. Pretplata za godinu dana bila je 20 dinara. Prvi broj izašao je 1.decembra 1934. , a poslednji broj 18 , 1 avgusta 1935 godine. Urednik i vlasnik lista bio je ugledni zemljoradnik iz Malog Crnića, Svetomir Sveta Miladinović.

Želja za knjigom, kao vidom kulturnog obrazovanja i usavršavanja u svim oblastima života, kod žitelja ovog kraja sve više raste. Godine 1957. u Boževcu ponovo je osnovana biblioteka, koja kontinuirano radi sve do 1966. godine. U svi okolnim selima, kao što su Crljenac, Smoljinac, Veliko Selo i dr. postojale su seoske biblioteke, koje su svoj rad prenosile  i na tadašnje škole.

Skupština opštine Malo Crniće, na zajedničkoj sednici svojih veća, dana 05.12.1966. godine, a na osnovu Zakona o bibliotekarstvu, donela je odluku o osnivanju Opštinske biblioteke, kao samostalne ustanove. Zbog nedostatka prostorija i drugih objektivnih razloga, zvanično je registrovana tek u junu 1967. godine. Nakon adaptacije dodeljenih prostorija, (danas kancelarija br.1 u Poreskoj upravi), direktror Matične biblioteke, opštine Malo Crniće, kako je upisano u sudski registar 31.07.1967. godine bio je Srboljub Mitić iz Crljenca, a pored njega za potpisivanje dokumenata bio je ovlašćen Dragoslav Živadinović iz Kališta. Biblioteka je imala svoj Savet, kao organ upravljanja, koga je uz saglasnost Saveta za prosvetu, kulturu i fizičku kulturu, postavljao direktor biblioteke.

Već u 1967. godini, Biblioteka je oživela rad u deset samostalnih ogranaka na terenu opštine i to u sledećim naseljima: Veliko Crniće, Veliko Selo, Crljenac, Boževac, Smoljinac, Kalište, Toponica, Batuša, Kula i Kravlji Do. U ovim knjižnicama i čitaonicama, Matična biblioteka vrši stručni nadzor, vodi izveštajnu i statističku službu, pozajmljuje im knjige i materijalno ih pomaže, što akciju „Popularisanje knjige na selu“ čini veoma uspešnom. Po izveštaju o radu tadašnjeg direktora biblioteke Srboljuba Mitića, za period  01.01.1067. – 31.03.1968. godine, biblioteka je raspolagala knjižnim fondom od 2.334 knjiga od čega je 2034 bilo kataloški obrađeno. U ovom periodu broj pročitanih knjiga bio je 411, što je obzirom na višegodišnje mirovanje mesnih knjižnica, bilo iznad svakog očekivanja. I znak da je tradicionalno interesovanje za knjigu, na našem području sačuvano. U registar čitalaca, tada je bio upisan 71 član ; od toga 16 čitaoca su bila deca.

U ograncima Matične biblioteke, nalazilo se ukupno 6.641 knjiga. Pojedinačno:

–Veliko Crniće: …………………………………………………………………………………………………………   400

–Boževac: ………………………………………………………………………………………………………….1372

–Kula: …………………………………………………………………………………………………..421

–Crljenac: …………………………………………………………………………………………..  743

–Batuša: ……………………………………………………………………………………………..  410

–Kravlji Do:…………………………………………………………………………………………. 600

–Smoljinac: ………………………………………………………………………………………….600

–Šapine: ………………………………………………………………………………………………300

–Veliko Selo: …………………………………………………………………………………………………………….70

–Toponica: ………………………………………………………………………………………….  850

–Kalište: …………………………………………………………………………………………. ..375

-Salakovac: ………………………………………………………………………………………..500

`           Ukupno u Matičnoj biblioteci i ograncima bilo je 9.025 knjiga.

U ograncima radili su plaćeni knjižnjičari sa skraćenim radnim vremenom od 16 časova nedeljno. Najviše knjiga iz Matične biblioteke koristilo je naselje Veliko Selo, upornim zalaganjem tadašnjeg knjižnjičara Velibora Milojkovića, koji je dolazio autobusom i knjige odnosio u koferima. Od pozajmljene 162 knjige, pročitana je 151. Najbogatije knjižne fondove ima selo Boževac, Crljenac, Toponica i Veliko Selo. Do kraja 1967. godine Biblioteka je bila preplaćena na listove kao što su: „Borba“, „Nin“, „Politika“, „Ilustrovana politika“, „Svet“, „Reč naroda“ i „Front“.

Odlukom Saveta Matične biblioteke 15.06.1971. godine, za upravnika postavljen je Dragoslav Živadinović, predsednik Kulturno-prosvetne zajednice, koji zvanično sa radom u biblioteci počinje 01.07.1971. godine. Biblioteka već nosi naziv „14 oktobar“ i uprkos nedostatku odgovrajućih prostorija, inventara i stručnih kadrova, njen rad je u usponu. Godine 1977. u radni odnos je primljen Slavoljub Ognjanović – Ogi, kao vozač bibliobusai pripravnika za knjižnjičara. Matična biblioteka je 1980. godine imala 14000 knjiga, obrađenih po univerzalnoj decimalnoj kvalifikaciji.

U pet centralnih osnovih škola postoje školske biblioteke i to: „Draža Marković – Rođa“ u Smoljincu (knjižni fond oko 6.200 knjiga), „Moša Pijade“ u Malom Crniću (knjižni fond – 10520 knjiga), OŠ „Đura Jakšić“ u Toponici ( sa knjižnim fondom od 5.100 knjiga), OŠ „Branislav Nušić“ u Crljencu (sa knjižnim fondom od 4320 knjiga) i OŠ „Milisav Nikolić“ u Boževcu (knjižni fond od 7.800 knjiga).

U svom sedištu,  Matična biblioteka ima upisanih 654 čitalaca, a sa seoskim knjižnicama kojih je u to vreme bilo osam, ima preko 2000 članova, ne računajući članove školskih biblioteka. Godišnji prosek pročitanih knjiga u biblioteci sa punktovima je 13000, što nije zanemarljiv statistički podatak.

Osim toga što se bavi svojom osnovnom delatnošću, prikupljanjem, obradom, čuvanjem i izdavanjem odnosno pozajmljivanjem knjiga i drugog bibliotečkog materijala, Matična biblioteka organizuje književne susrete, izložbe, raspisuje konkurse za najbolje učeničke radove i sl. U biblioteci tada radi i Živan Marković iz Malog Crnića, kao knjižnjičar,koji nakon odlaska u penziju Dragoslava Živadinovića, sam nastavlja sa radom.

Biblioteka je tada bila smeštena u zgradi preko puta Mlina „Mlava“, koju danas koristi Opštinska organizacija Crvenog krsta.U to vreme pomenuta zgrada nije bila adekvatna za čuvanje bibliotečke građe  i koja bi sigurno   bila uništena zbog vlage i drugih loših uslova da knjižni fond nije na inicijativu Bogoljuba Ivkovića iz Kališta, i Dragiše Miloševića iz Boževca, preseljen u zgradu gde  se nalazi današnja biblioteka.

Odlukom Skupštine opštine Malo Crniće, od 31.05.1993. godine, o osnivanju Centra za kulturu, Matična biblioteka „14 oktobar“ iste godine počinje sa radom u okviru Centra, kao radna jedinica (posebna delatnost), bez svojstva pravnog lica. U tom periodu stagniraju sa radom ogranci u selima, ali su zato aktivnije školske biblioteke. Fond knjiga u Matičnoj biblioteci je raznovrsniji i bogatiji. Čitaocima je tada na raspolaganju bilo 19500 knjiga svih žanrova. Godine 1995. Skupština opštine Malo Crniće donosi  ponovo odluku o osnivanju biblioteke „14 oktobar“, kao samostalne institucije. Međutim, iz objektivnih razloga, Biblioteka i dalje radi u okviru Centra za kulturu. Knjižni fond je u kontinuiranom porastu i dostiže cifru od oko 29000 knjiga. Kao problem pojavljuje se obrada knjiga, jer je u knjigu inventara upisano samo 18.774 knjiga. U pomenutom periodu bibliotekom su rukovodili , Dušanka Pantić, Dušica Milutinović i Novica Stojimirović – direktori Centra za kulturu, dok je u na poslovima knjižnjičara radio Živan Marković.

Od 05.09.1996. godine, biblioteka na osnovu Odluke Skupštine opštine Malo Crniće, nosi naziv „Srboljub Mitić“ po slobodno možemo reći, najvećem  pesniku Istočne Srbije, iz Crljenca, koji osim toga što je bio prvi upravnik biblioteke u Malom Crniću, veliki doprinos dao osnivanju časopisa „Stig“ i  u jednom periodu bio njegov glavni i odgovorni urednik. Posle njegove smrti  (1993.), 1994. godine ustanovljena je od strane Skupštine opštine Malo Crniće, književna nagrada „Srboljub Mitić“, koja se svake godine dodeljuje 14. oktobra na Dan opštine – autoru najbolje knjige pesama u toj godini.

Godine 2002. Živan Marković odlazi u penziju, a u biblioteci od 1. februara iste godine u biblioteci počinje da radi Zorka Stojanović kao knjižnjičar, a od 22.03.2002. kao direktor. Na inicijativu Matične biblioteke  „Ilija M. Petrović, poštujuću odredbe Zakona o bibliotečkoj delatnosti, a uz pomoć tadašnjeg predsednika Skupštine opštine Bogoljuba Jovanovića i direktora Centra za kulturu Malo Crniće , Novice Stojimirovića, započet je proces  upisa biblioteke u sudski registar kao pravnog lica. Aprila 2003. godine, Trgovinski sud u Požarevcu donosi rešenje FI.139/2003,  o upisu malocrnićeke biblioteke, ( koja je još uvek radila po nazivom  „14 oktobar“ i u okviru Centra za kulturu, iako su ranijih godina donete odluke o njenom konstituisanju kao samostalne ustanove i promeni naziva) u sudski registar pod brojem 1-167-00 , pod nazivom Biblioteka „Srboljub Mitić“ sa sledećim delatnosima:

–  92511 Biblioteka

–  22110 Izdavanje knjiga, brošura, muzičkih knjiga i drugih publikacija

– 92319 Umetničko i književno stvaralaštvo i scenska umetnost

–  72300 Obrada podatka

–  72400 Izgradnja baze podataka.

–  92522 Zaštita kulturnih dobara, prirodnih i drugih znamenitosti.

U ovom periodu, Biblioteka beleži značajne rezultate u svom radu.

Adaptirane su neke od prostorije zgrade u kojoj je smeštena bibliotaka, uređena manja čitaonica,  knjižni fond je u stalnom – kontuiuniranom obnavljanju, povećan broj čitalaca a samim tim je povećana i čitalačka aktivnost. Pokrenute su i nove kulturne manifestacije u okviru Biblioteke, organizovane likovne iložbe i izložbe knjiga, organizovane književne večeri i susreti pesnika. Obnovljena je saradnja sa osnovnim školama, drugim institucijama u oblasti kulture, i bibliotekama na nivu Braničevskog okruga.

19. februara 2007. godine, razrešena je dužnosti direktora, a za direktora je od strane Skupštine opštine  za  vršioca dužnosti imenovana Marijana Veljković iz Velikog Crnića, koja ovu funkciju obavlja do 01.08.2008. godine, a za direktora ponovo postavljena Zorka Stojanović, koja istovremeno obavlja i poslove knjižnjičara., dok Marijana Veljković, nastavlja sa radom na određeno vreme, kao pomoćnik knjižnjičara. I dalje se čine napori  u cilju obezbeđivanja uslova za što uspešnije obavljanje poslova iz bibliotečke oblasti.

Za kraj –  citat iz zapisnika sačinjenog dana 21.02.2002. godine, prilikom redovne radne posete, a u okviru stručnog nadzora, referenta matične službe i službe za razvoj nadležne Matične biblioteke „Ilija M.Petrović“ iz Požarevca, i predstvnika Narodne biblioteke Srbije, Vladimira Šekularca iz Beograda : „Procenjujemo da po svim parametrima, Biblioteka u Malom Crniću ima uslove da postane jedna od najboljih opštinskih biblioteka u Braničevskom okrugu….

Leave A Comment